Estudos clásicos


Referencias antropolóxicas clásicas

Para comezar este debate sobre o xénero e a etnicidade, será preciso realizarmos unha reflexión preliminar en torno a dous aspectos fundamentais que teñen que ver coa valoración do “estado da cuestión” no debate sobre os sistemas sexo/xénero no mundo: por unha banda, se o patriarcado resulta un modelo social de carácter universal; e por outra, se a existencia dun modelo binario na orde sociosexual tamén resulta unha evidencia de carácter transcultural.

Respecto ao primeiro ámbito, é preciso subliñar o momento no que os debates académicos inician en torno á suposición de que a subordinación da muller resulta unha realidade universal, transhistórica e transcultural, e se é así, en que grao, e tamén, se existen sistemas de xénero non patriarcais. Esta serie de cuestións preténdese resolver a través dos estudos de outras sociedades realizadas desde o eido da antropoloxía feminista. No século XX, comenzan os estudos antropolóxicos sistemáticos sobre o xénero e a construción cultural da identidade sexual, onde destaca o Margaret Meadtraballo pioneiro da antropóloga Margaret Mead, pertencente á escola “cultura e personalidade” creada por Franz Boas. En 1935, Mead escribe Sexo e temperamento en tres sociedades primitivas, obra na que compara os roles de xénero en tres pobos: os arapesh, os mundugumor e os tchambuli de Nova Guinea. Segundo Mead, na sociedade arapesh conciben un só xénero, o identificado co xénero feminino nas sociedades occidentais; en efecto, homes e mulleres son extremadamente apacibles e cariñosas, e ambos consideran un privilexio pracenteiro o coidado dos nenos, a cooperación e a atención das necesidades dos outros (Mead, 1982); no entanto, entre os caníbales mundugumor abundan as condutas antisociais, no que o sistema de parentesco de corda –no que os fillos pertencen ao grupo da nai e as as fillas ao grupo do pai- xera constantes tensións que os fan seres agresivos, desconfiados e crueis, cunha sexualidade violenta (Mead, 1982); as malhumoradas nais mundugumor non desexan descendencia nin son afectuosas con elas: “As nenas medran, en consecuencia, tan agresivas coma os rapaces” (Mead, 1982); o terceiro grupo estudado por Margaret Mead, os tchambuli, aparenta unha inversión dos roles e temperamentos de xénero occidentais: as mulleres son dominantes e son as provedoras dos fogares, mentres que os varóns, emocionalmente son moi dependentes das súas mulleres e empregan a maior parte do seu tempo en tarefas artísticas. A importancia do traballo de Mead reside en que demostrou que non existe correspondencia natural estrita entre sexo e xénero.

Por outra banda, e segundo a antropoloxía, existiron lugares onde a muller gozou de certas cotas de poder que favoreceron a igualdade entre ambos os sexos. Efectivamente, en canto á universalidade da asimetría no poder, prestixio e autoridade dos homes frente ás mulleres, autoras como Margaret Mead (1982), Sherry Ortner (1979) ou Michelle Rosaldo (1974) (en Beltrán et al. 2001), despois de múltiples estudos etnográficos, concluíron que esta afirmación debe cuestionarse, pois nas súas investigación etnográficas, atoparan sociedades tales como a dos aboríxenes australianas, os enga de Papúa Nova Guinea ou os pobos precoloniais en África occidental, no que non existía subordinación de xéneros e a muller posuía autonomía económica, poder e prestixio social. Eleanor Leacock (1981, en Beltrán et al. 2001: 154) amosa que antes da Colonia, as mulleres das Illas Labrador eran autónomas, aínda que se desenvolvían nunha economía comunal que controlaba, de xeito corporativo, os recursos económicos, onde a toma de decisións era de carácter disperso e a interdependencia home-muller era simétrica. Phyllis Kaberry e Diane Bell ao estudar aos aboríxenes australianos tamén indican que non atopan subordinación feminina e que elas posuían unha grande autonomía (Kaberry 1930, Bell 1983, Leacock 1981,en Moore 1991: 28, 49). Outros autores tales como  Johann Jacob Bachofen, Henry Maine, Lewis Morgan e Friedrich Engels (Beltrán et al, 2001:139) consideraban que no pasado da humanidade incluso existiran sociedades matriarcais. Bachofen atopa a evidencia histórica no estudo dos mitos que aparecen nas fontes literarias e filosóficas da antigüidade clásica, onde se constata o dereito materno como dominante na regulación da vida social. Este autor caracteriza o matriarcado coma un sistema social agrario, onde a propiedade e a liñaxe o determina a vía materna, quen posúe o poder doméstico, político e relixioso.

Lewis Morgan, dende a perspectiva evolucionista, coincide en caracterizar o periodo matriarcal como historicamente primoxénito, caracterizado por ser unha sociedade sedentaria, con propiedade comunal e onde se produce a domesticación de animais, e exemplifica co caso do pobo iroqués de norteamérica. Engels tamén afirma que existiron sociedades onde a muller determinaba a filiación e era autónoma ao posuír os seus propios ingresos. Destes estudos antropolóxicos e históricos, dedúcese que o significado de ser muller e de ser home varía cultural e historicamente e que o xénero é unha realidade social construída e enmarcada nun contexto sociohistórico determinado (Chafetz 1992). Pierre Bourdieu e Maurice Godelier realizaron dous estudos sobre a estrutura simbólica da dominación masculina en dúas sociedades: os berebes da Cabilia arxelina e os baruya en Papúa Nueva Guinea, a fin de entender cales son os mecanismos responsables da división sexual e social. Tamén quixeron coñecer se estes mecanismos son semellantes ou diferentes, en función da historia, cultura e contexto destes grupos étnicos estudados. Efectivamente, para estes autores, a perspectiva etnolóxica e antropolóxica resultou unha das estratexias heurísticas que posibilitan subliñar o carácter arbitrario e continxente da orde sociosexual.

Respecto a segunda cuestión, é importante resaltar que no pasado hai constancia de sociedades con múltiples xéneros e tamén na actualidade. Así, en algunhas das civilizacións americanas do pasado crese que a “diversidade” foi significativa, tal e como recollen as crónicas coloniais dos séculos XV e XVII. En efecto, entre os pima,- habitantes do sudeste de EEUU con lingua de tipo uto-azteca-, concebíase a existencia de persoas as que denominan wi-kovat, cuia identidade non derivaba da súa xenitalidade, senón da súa conduta dicotómica, da realización de actividades de ambos os xéneros e que posuían unha apariencia pública.

<< Anterior

Introdución

Seguinte >>

Casos etnográficos